Қазақстан Тәуелсіздігінің 35 жылдығында қабылданған жаңа Конституция еліміздің құқықтық жүйесіне түбегейлі өзгерістер әкелуде. Конституциялық Сот депутаттар алдында конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы ауқымды баяндама жасап, азаматтардың құқықтарын қорғау жолындағы маңызды шешімдер мен алдағы реформаларды жариялады.
Сот жұмысын бастағаннан бері 18 мыңнан астам өтініш түскен, оның 99 пайызы – қарапайым азаматтардың шағымы. Нәтижесінде 91 нормативтік қаулы қабылданып, Ата Заңға қайшы келген 14 норма қолданыстан мүлдем алынып тасталды. Прокурорлық тексерістердің арқасында мыңнан астам қазақстандықтың бұзылған құқығы қалпына келтіріліп, заңсыз өндірілген қаражат пен зейнетақы берешегі бойынша 40 миллион теңгеден астам қаржы иелеріне қайтарылды. Сондай-ақ 46 лауазымды тұлға тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
Баяндамада қоғамда қызу талқыланған бірқатар атышулы істерге қатысты Соттың түпкілікті ұстанымы айтылды. Атап айтқанда, банк құпиясы әр адамның дербес құқығы екені және ерлі-зайыптылар мүлкінің ортақ болуы жеке өмір құпиясын жоймайтыны нақтыланды. Ал баламен қарым-қатынас жасау тәртібіне қатысты сот шешімін мәжбүрлеп орындау шығындарын ата-аналарға теңдей бөліп жүктеу Конституцияға қайшы деп танылды.
Қылмыстық процесс саласында да маңызды бетбұрыс бар. Енді сот шешімінсіз айыпталушыны қамауда ұстау мерзімін автоматты түрде ұзартуға қатаң тыйым салынды. Сонымен қатар тергеу барысында мүлкіне тыйым салынған үшінші тұлғалар мен ортақ меншік иелеріне сотқа шағымдану құқығын заңмен бекіту ұсынылды. Экологиялық мәселелер де назардан тыс қалмай, Алматы әкімдігінің ерекше қорғалатын табиғи аумаққа көлік кіруін шектеу туралы қаулысы құзырет шегінен асу ретінде танылып, күшін жойды.
Алдағы уақытта Конституциялық Сот жаңа Азаматтық кодекс әзірлеу, сот билігінің тәуелсіздігін күшейту және цифрландыру мен жасанды интеллект дәуірінде адам құқықтарын қорғау бағыттарына басымдық бермек. Әсіресе автоматтандырылған жүйелер мен алгоритмдер азаматтардың тағдырына әсер ететін шешім қабылдаған жағдайда, оған адам тарапынан бақылау орнату және шағымдану тетіктері заң жүзінде нақтылануы тиіс.